Eric Hoekstra, Fryske Akademy, KNAW te Ljouwert

 

 

De direkte rede en it wurdsje 'fan' yn sprutsen Frysk.

 

Oer it ginneraal wurdt oannommen dat de direkte rede tsjinnet om oanhellingen letterlik wer te jaan. Guon taalkundigen (Van Mulken 1999 en oaren) ha lykwols sjen litten dat soks faak net it gefal is. Hja wize op sinnen lykas Se soene ek sizze kinne Jonges, regelje dat no ris goed, of Hy hie sokssawat fan Harrebarre, wźrom moat ik dat no wer dwaan. Yn ditsoarte gefallen is it net sa dat der in letterlike oanhelling jūn wurdt fan wat in oar sein hat, al is de strekking neffens de sprekker wol wat de oar bedoelde. Sokke direkte reden, al as net letterlik sa sein, kin it wurdsje fan oan foarōfgean, lykas yn it twadde foarbyld hjirboppe. Yn dit artikel sille guon grammatikale eigenskippen fan ditsoarte konstruksjes foar it ljocht helle en besprutsen wurde. Ik sil sjen litte, fierder borduerjend op Van der Kleij en Van Koppen (1997), dat de direkte rede him as gehiel yn guon opsichten hāldt en draacht as in haad. [noat 1]

 

1. Ymplisite rede, direkte rede, yndirekte rede.

 

1.1. Ymplisite rede

 

Wat in sprekker seit, is trochstrings foar rekken fan himsels. Stel: wy ha in petearsitewaasje mei twa persoanen. Besjoch de neikommende petearen:

 

(1a) Hasto der nocht oan?

(1b) Ik ha der eins gjin nocht oan.

(2a) Hoe wie it yn 'e tśn?

(2b) Ik fyn it kāld būten.

 

Yn (1a) freget immen wat oan in oar. Yn (1b) jout de oar andert. Itselde jildt foar it twapetear yn (2). Gjinien fan beide sprekkers jout eksplisyt oan dat it net om in oanhelling fan in oar giet. It seit ommers himsels yn dizze gefallen dat wat de sprekker seit foar rekken fan himsels is . It soe sels raar wźze as de sprekker hjir eksplisyt oanjoech dat er net in oar oan it sitearjen is. Soe er dat yn (1-2) al dwaan, lykas yn (3-4), dan is dat nuver:

 

(3a) Hasto der nocht oan?

(3b) Ik sis / ha sokssawat (fan): Ik ha der eins gjin nocht oan.

(4a) Ik freegje dy (fan): Hoe wie it yn 'e tśn?

(4b) Ik sis / ha sokssawat / anderje dy (fan): Ik fyn it kāld būten.

 

De skeanprinte frazen wurde ornaris net sein. Se representearje ymplisite kennis dy't wy ha oer wa't śtspraken lykas yn (1-2) foar syn rekken nimt. De sprekker praat foar himsels, om it sa mar te sizzen. Ik sil sinnen lykas yn (1) en (2) om foar de hān lizzende redenen oantsjutte as de ymplisite rede.

 

1.2. Direkte rede

 

In sprekker kin lykwols ek letterlik of sabeare letterlik rapportearje wat immen sein (tocht, field) hat. Besjoch de sinnen hjirūnder, dźr't in sprekker in konversaasje rapportearret dy't er mei syn baas hie:

 

(5a) Myn baas freget my: "Hasto der nocht oan"?

(5b) Ik sis / ha sokssawat (fan): "Ik ha der eins gjin nocht oan".

(6a) Sy frege Ed: "Hoe wie it yn 'e tśn?"

(6b) Ik hearde Ed sizzen / anderjen fan: "Ik fyn it kāld būten."

 

De skeanprinte frazen meitsje ūnder oaren eksplisyt foar waans rekken datjinge is wat folget. Yn (5b) makket de sprekker eksplisyt dat er sels de "ik" is fan de oanhelling. De oanhelling is in direkte rede. Yn (6b) is de oanhelling foar de rekken fan Ed. Fan dy gefolgen is de "ik" yn de oanhelling net de sprekker dy't (6b) uteret, mar Ed. Wy moatte dus ūnderskied meitsje tusken de ik dy't de sprekker is, en de oare ikken dy't yn oanhellingen sprekkend ynfierd wurde. Om dy twa ikken te ūnderskieden sil ik it ha oer de sintrale ik, de sprekker, en de oare ikken. Allyksa ūnderskiede wy de sintrale do en de oare dowen.

 

It skaaimerk fan de direkte rede is dat in sprekker sprekkend ynfierd wurdt. It jout eksplisyt oan wa't in "ik" yn de oanhelling is. Faak is dat in oarenien as de sprekker yn it hjir en no. It kin lykwols ek deselde wźze. Yn dat gefal rapportearret in sprekker oer himsels. Dat wie yn (5b) al sa. Besjoch ek ūndersteande sin:

 

(7a) Hy wol dan dat it wurk foar trijen klear is.

(7b) Ik ha sokssawat fan: dat is ūnsin, it kin ommers net.

 

Hjir is sprake fan in "hy". De sprekker rapportearret letterlik of sabeare letterlik oan de harker wat er op dat stuit fūn. Hy docht dat eksplisyt troch de skeanprinte fraze te brūken. Soks is hjir yn oarder om't der earder yn it ferhaal, yn (7a), ek rapportearre wurdt oer in oar, de "hy" yn it ferhaal. De eksplisitearring, de skeanprint yn (7b),  synjalearret in oergong nei in oare persoan, yn dit gefal nei de sintrale sprekker sels, oer wa't rapportearre wurdt. Yn dit gefal hie it ek mei in ymplisite rede ta kinnen, lykas hjirūnder dien is:

 

(8a) Hy wol dat it wurk foar trijen klear is.

(8b) Dat is ūnsin, it kin ommers net.

 

Yn dizze sin is net mear eksplisyt oanjūn foar waans rekken de (b)-sin is. Dy is net hielendal ekwivalint mei (7b). De skeanprint yn (7b) soarget derfoar dat de tiid fan it oardiel yn de ferheljende kontekst leit, dus yn it ferline. By (8b) ha wy te krijen mei in oardiel dat no jildt, en wy nimme oan, troch de ferheljende kontekst, dat de sprekker dat doe ek fūn. De sinnen komme dus wol op itselde del, mar fia oare wegen, krekt sa't "de twadde planeet rekkene fan de sinne ōf" en "Venus" op itselde delkomme. By de direkte rede kin wat sein wurdt, foar rekken fan in oar as de sprekker wźze, en dat wurdt gauris eksplisitearre mei in fraze lykas "X sei fan" of "Y hie sokssawat fan" en sa mear.

 

1.3. Yndirekte rede

 

De yndirekte rede is te ferlykjen mei de direkte rede (foar de yndirekte rede yn it Frysk, sjoch Van der Meer 1988). In opfallend ferskil mei de direkte rede is dat alle oare ikken as de sintrale ik en alle oare dowen as de sintrale do yn de yndirekte rede omset wurde nei de tredde persoan. Sjoch mar:

 

(9a) Ed sei: Ik meitsje se kāld.

(9b) Ed sei dat er se kāld meitsje soe.

(10a) Ik sei: Ik meitsje dy kāld.

(10b) Ik sei dat ik him / dy kāld meitsje soe.

 

Hjir is te sjen hoe't by in omsetting fan direkte nei yndirekte rede de ik, in net-sintrale ik, feroaret yn in hy (er). Yn (10a) befettet de oanhelling in sintrale ik; dy bliuwt bewarre by omsetting nei de yndirekte rede yn (10b). Wy witte net oft de do (dy) yn (10a) de sintrale do is of net. As it de sintrale do (dy) is, bliuwt it “dy” yn (10b); as it in net-sintrale do (dy), moat er yn (10b) omset wurde nei “him”.

 

1.4. Oergong nei direkte rede is in radikale oergong

 

De oergong nei de direkte rede is in eilān foar foaroppleatsing. Besjoch de neikommende sinnen:

 

(11a) Wa sei Ed dat er - kāld meitsje soe?

(11b) * Wa sei Ed: ik meitsje - kāld? [noat 2]

 

De oergong nei de direkte rede yn (11b) makket it ūnmooglik en helje in fraachwurd śt de sin dy't Ed seit nei foaren ta, wylst dat yn de (a)-sin wol kin.

 

Allyksa is der by in yndirekte rede negative polariteit mooglik oer de singrins hinne, mar net by in direkte rede:

 

(12a) Niemand had gedacht dat Bob ook maar iets zou winnen

(12b) * Niemand had gedacht, "Bob zal ook maar iets winnen" [noat 3]

 

Yntuļtyf leit it ek wol yn de rede dat de oergong nei de direkte rede in sterke grins is. Ommers, de wurden ik en do kinne nei de oergong nei in direkte rede in hiele oare betsjutting ha as derfoar, lykas wy sjoen ha. By de yndirekte rede is de ferbining tusken beide sinnen folle sterker as by de direkte rede. It neikommende foarbyld jout oan dat by de omsetting fan de direkte nei de yndirekte rede net allinnich it persoanlik foarnamwurd oanpast wurde moat, mar ek de tiid fan it tiidwurd yn de bysin, en sels ek wolris it tiidwurd yn de haadsin, lykas yn it foarbyld hjirūnder:

 

(13a) Hy sei "wa hatsto sjoen?"

(13b) Hy frege wa't ik sjoen hie

 

Der is folle mear te fertellen oer de ferskillen tusken direkte en yndirekte rede, mar dat is net it doel fan dit artikel. Fan belang is lykwols dat de oergong nei in direkte rede in radikale oergong is, dy't syntaktyske prosessen lykas foaroppleatsing blokkearret. By in yndirecte rede is dat net sa. Ik wol it no ha oer in markearder fan benammen de direkte rede, dy't yn de ōfrūne jierren tige de guit krigen hat: nammentlik it wurdsje fan. Yn seksje 2 sil ik earst sjen litte dat it wurdsje fan gauris foarkomt by de direkte rede, en dat  de resultearjende fan-sin yn allegear syntaktyske funksjes foarkomme kin; dźrnei besprek ik koart de ālderdom fan de konstruksje foar it Frysk, mei't it om in konstruksje giet dy't dochs frijwat resint de guit krigen hat.

 

2. Oer fan as markearder fan de direkte rede.

 

2.1. Fan as markearder fan direkte reden

 

Yn in artikel yn It Beaken (Hoekstra 2005) ha ik wiisd op in pear syntaktyske skaaimerken fan sprutsen taal śt it Korpus Sprutsen Frysk. [noat 4] Ien fan dy skaaimerken is it foarkommen fan it wurdsje fan as markearder fan de direkte rede, in ding dźr't Jarich Hoekstra (1990) earder foar it Frysk al op wiisd hie en Verkuyl (1976) foar it Hollānsk. Ik helje efkes in stikmannich foarbylden śt Hoekstra (2005) oan as yllustraasje, dźr't fan yn ūnderstreke is:

 

(14) No ik hie wol dagen dat ik tink fan [Jezus wat giet dat langsum] en no ja flean ik der trochhinne.

(15) Mar der binne ek boeken dan tinksto fan [ik moat eefkes al al dy ferhalen trochnimme ofsa. Kin dat net by de moandei stean?]

(16) En ... dat tocht ik al fan kin dy man net earder ōfsizze.

(17) En eh no yn it begjin wie iderien fan eh dan moatte we no ek geef prate.

(18) Ik hie wol sokssawat fan no de poėzie dat dy wie yn 15 16 jier net oan bar west"

(19) Mar ja troch dy persoan waard ik wer belle want ach Fryslān is ek sa lyts ju fan moat ik it no dwaan of net.

(20) En dan op it lźst dan hiest sa echt fan wat moat ik no dwaan. Koest dy noch ferfele ...

(21) Dat wie dan noch wer dy Q. N. fraach ek fan eh wat no as ik boven de 30 bin mar ik skriuw iets wat beslist foar bern is.

(22) No ynienen kaam Z. oan fan dat parseberjocht moat fuort

 

De fan-sin komt yn allegear grammatikale funksjes foar. It kin in direkt objekt wźze lykas yn (14-16), it kin it predikaat by in keppeltiidwurd wźze lykas yn (17), it kin it komplemint by in haadwurd wźze lykas yn (21) en it kin in bywurdlike bepaling wźze lykas yn (19) en (22).

 

2.2. Alderdom fan fan

 

Vecht (2003) hat mei korpusūndersyk foar it Nederlānske 'van' sjen litten dat it brūken derfan as markearder foar de direkte rede tusken 1975 en 1993 frijwat tanommen is. [noat 5] Opmerklik genōch ha ferlykbere markearders fan direkte rede ek yn oare talen de lźste desennia de guit krigen (Foolen 2001, 2006). De Ingelske markearder fan direkte rede is bygelyks "like", dat him in protte mei it keppeltiidwurd keppelje lit (Tagliamonte en Hudson 1999 en oaren):

 

(23) And then he was like "Oh shut up".

 

Hoewol't van, en nei alle gedachten ek fan, fral yn de tachtiger jierren de guit krigen hawwe, kamen se earder inkeldris ek wolris foar. Foar it Frysk ha ik in tal nijsgjirrige foarbylden fūn. Understeande sinnen komme śt de taaldatabanken Nijfrysk en 19e-ieusk Frysk fan de Fryske Akademy (se binne foar ūndersyksdoeleinen op de Fryske Akademy te rieplachtsjen):

 

(24) 1834 De lapekoer fan Gabe Skroar E. Halbertsma, J.H. Halbertsma

            In doe sei it alde wyfke fen "hoarre, hoarre", in doe se thues kaem wier de baerg yn 'e scoerre.       

(25) 1867 De wever fen Westerbūrren, Waling Dykstra

            Do se efkes mei dy man praten hiene frege Simen him as hy īn dat dorp wenne, en hy sei fen "ja."

(26) 1873 Reis nei it sindingsfeest yn 't Oranjewāld op 'e 9de july 1873, Waling Dijkstra

            Mar ik hab it sels heard, dat de profester by 't ūtsprekken fen sīn rede sei fen Maaike‑meui.

(27) 1925 Hamlet-Shakespeare (1925), side 30, T.E. Holtrop

            Den scil hy 't tajaen en hy seit Fen: ,,Frjeon" ef sa . . . ef ,,Ljeave man",

(28) 1927 It Jubeljier, side 399, S. Kloosterman

            Ha! ha! as 't lichem seit fen: pūst śt, den is der ek gjin siel mear, hune de kweageest yn him.

(29) 1936 De kar, side 136, N. Haisma

            Mem seit fen: ik kin net hirder

(30) 1938 De sūnde fen Haitze Holwerda, side 35, Ulbe van Houten

            Ytsen grommele sokssawat fan "Ok soa".

(31) 1942 De gouden tried. Diel II, side 204, W. Cuperus

            hy tinkt by him sels sahwet fen: ,,troch de brān śt 'e brān"

(32) 1942 Jelmer śt it reidhśske, side 15, P. de Jong

            "Hwet haw ik in hūnger mem, hwet scille wy ite?"

            "Det scilst wol sjen, hear," mar heit seit fen: "Opstoofde finsterbanken en brette hānsfodtsjes."

(33) 1943 Siderius de Granaet, side 161, Abe Brouwer

            Doe't dy ālde teapert ek noch sei fan: ,,Wy hawwe gjin winkel", doe wier 't alhiel moai west.

(34) 1946 It Freark Jabiks folk, side 90, P. Akkerman

            Auke grommele sahwet fen: ,,Hy heart hjir to wźzen".

(35) 1962 De śtfanhuzer, side 119, G. Abma

            Wylst er him śtliet, fielde Selis him fier by syn maet binefter en bitocht dat hy nou ek mei

            forhalen komme moatten hie fan "myn baes sei, mar ik tocht...", fan "en sit my dźr in frommes

            by śs op kantoar..."

(36) 1963 De Smearlappen, side 71, Anne Wadman

            Fokke bromde ferachtlik, sokssawat fan: donderje dan mar op.

(37) 2005 De Brek, side 98, G. Abma

            Wy wiene net fan, in oare tsjerke is like goed.

 

It lźste foarbyld is oars in foarbyld dat yn it Hollānsk net mooglik liket te wźzen. Dat betsjut dat de ūntjouwing fan fan yn it Frysk as markearder fan de direkte rede in ūntjouwing is dy't ta in hichte ūnōfhinklik fan it Hollānsk plakfūn hat; ofwol, der sit noch wol safolle libben yn it Frysk dat it eigen idioom oanmakket dat yn it Hollānsk net bestiet.

 

Yn de skriuwtaal wurde fan-sinnen dus al earder as de tachtiger jierren fūn, at se, neffens Vecht, behoarlik yn it oanwinnen binne. Men mei oannimme dat se yn de sprektaal frekwinter west ha, mei't it ommers in sprektalige konstruksje by śtstek is. Foar it Hollānsk besteane sels wol āldere foarbylden as foar it Frysk (Hoekstra 2006).

 

It falt op dat de āldste foarbylden foaral foarbylden binne fan hiele koarte uterinkjes lykas: "ja", "ok soa" of in fźste formule lykas "hoarre hoarre" en "troch de brān śt de brān". Folsleine sinnen komme letter pas, de earsten by Kloosterman (1927) en Haisma (1936). Fansels kinne der noch āldere foarbylden boppe wetter komme, mei't ik net mear as in stekpriuwke śtfierd ha.

 

3. Syntaktyske eigenskippen fan fan.

 

3.1. Komplemint fan fan is semantysk besjoen gauris in proposysje

 

Wobbe de Vries (1911-1912: 158-160) wiist derop dat it komplemint fan fan gauris in ellips is, dat wol sizze, ien of mear konstituļnten mei de betsjutting fan in sin (proposysje) dźr't de persoansfoarm mist.

 

(38a) Het is niet bekend wie het gemaakt heeft maar ze denken van Hendrik in geen geval.

(38b) Ik vrees van niet.

(38c) En ik lees van Tienstra.

 

De proposysjes dy't it komplemint fan fan śtmeitsje, soene lykas hjirūnder ūnder wurden brocht wurde kinne:

 

(39a) van Hendrik in geen geval = dat Hendrik het in geen geval gemaakt heeft

(39b) van niet = dat dat niet het geval is

(39c) van Tienstra = dat er Tienstra staat

 

As wy de sinnen yn de foarige seksje nochris bydel geane, dan sjogge wy dat it komplemint fan fan gauris in proposysje is. Wobbe de Vries jout krekt gjin gefallen dźr't op fan in folsleine, net-elliptyske sin folget. In foarbyld fan him dat der noch it tichtste bykomt is it neikommende:

 

(40) Je moet zeggen van “dank je”.

 

Mar "dank je" is dan wol in folsleine sin, mar it is ek in fźste formule. It liket derop dat it foarkommen fan folsleine sinnen by fan in resinte ūntjouwing is. Mar dy is wol mooglik makke trochdat fan al hiel lang elliptyske sinnen, dat likegoed proposysjes binne, by him ha koe. Wy seagen niis yn de Fryske foarbylden ek al dat de āldste foarbylden foaral elliptyske uterinkjes en fźste formules binne. De earste folsleine sinnen ha wy pas fūn yn de tweintiger en tritiger jierren by Haisma en Kloosterman.

 

3.2. Wurdsoarte fan

 

Neffens Jarich Hoekstra (1990) soe it in bynwurd wźze. Syn argumint is dat fan net mei it bynwurd dat foarkomme mei, omdat it sels al in bynwurd is. Probleem is lykwols dat dy obstrewaasje net doocht, lykas de ūndersteande sinnen sjen litte:

 

(41)       Dźr hie M. noch sa'n ferhaal oer fan eh dat it sa spitich wie dat Hylke Goainga noait

            krigen hie.

(42)       It is dus noch net sa fan dat jim ferskillende tiden ha dat jim śt skoalle binne.

 

Yn it Nederlānsk binne se op it ynternet ek maklik te finen troch mei Google op van dat te sykjen. Sokke sinnen wjersprekke ek de kleem fan Hengeveld dy't seit dat der op fan in direkte rede folgje moat; de van dat-sinnen binne ommers yndirekte reden. [noat 6]

 

Men soe fan tinken ha kinne dat fan in ferhāldingswurd (foarsetsel) is. Mar dan soe men de sin by fan troch in R-pronomen ferfange kinne moatte. R-pronimina binne foarnamwurden fan plak lykas hjir, dźr en wźr. Dy wurde as pronomina by preposysjes brūkt, lykas yn dźrfoar (ynstee fan foar dat), wźrfoar (ynstee fan  foar wat), dźroan (ynstee fan oan dat), wźroan (ynstee fan oan wat), en sa mear. Besjoch de sinnen hjirūnder:

 

(43)

a.         Hij wie fan moat ik dan geef Frysk prate.

b. *       Hij wie derfan.

(44)

a.         Hy sei fan dat it wol goed wie.

b. *       Hy sei derfan.

 

It docht bliken dat fan gjin R-pronomina by him ferneart. Ik sil it brūken fan fan, dat it ūnderwerp fan dit artikel is, hjir oantsjutte mei de term: it kwotative fan. As fan net kwotatyf is, mei it al in R-pronomen by him ha, krekt lykas oare prepopsysjes:

 

(45a) Se betichten him fan in misstap

(45b) Se betichten him derfan

(46a) Hy tidige op in wūnder

(46b) Hy tidige derop

 

Dit soe derop wize kinne dat it kwotative fan gjin preposysje is. Der binne lykwols noch oare mooglikheden foar it mislearjen fan de test. De test ferget as needsaaklike kondysjes net inkeld dat der in preposysje is, mar ek:

(i) dat de preposysje in suster (komplemint) nimt

(ii) dat de suster direkt dominearre wurdt troch de maksimale projeksje fan de preposysje

Ik stel śt dat de test mislearret om't de suster fan de preposysje net dominearre wurdt troch de maximale projeksje fan de preposysje, mar troch in zero-projeksje. Hjirūnder sil ik dat śtstel fierder śtwurkje.

 

3.3. Syntaktyske funksje fan fan

 

Hoe moat de direkte rede syntaktysk werjūn wurde? Dit is myn śtstel:

 

(47)

(a)        De direkte rede wurdt direkt dominearre troch in haad (Xo), net troch in Xmax.

(b)        It haad fan dat haad is leech en it is fan de kategory N.

(c)        Fan is in Po dy't projektearret ta Po en dy't de direkte rede (N) als komplement nimt.

 

Ik kin net oannimme dat fan sels it haad is fan de kategory dy't de direkte rede werjout (direkt dominearret), want dan soe fan sels ek ta de oanhelling hearre en dat is net sa. As immen seit fan "dat is goed", dan seit er "dat is goed" en net "fan dat it goed". Sa kom ik op de neikommende struktueren śt foar direkte reden al as net ynlaat troch fan:

 

(48) Representaasjes fan direkte rede

(a)        [P fan [N e [CP ...]]]]

(b)        [N e [CP ...]]]

 

(a) jout de struktuer as fan in direkte rede yntrodusearret, (b) jout de struktuer as de direkte rede net troch fan yntrodusearre wurdt. It symboal “e” jout oan dat it haadwurd N gjin fonologische ynhāld hat. Yn de neikommende seksje sil ik mei feiten fan Van der Kleij en Van Koppen (1997) sjen litte dat direkte reden yn it earste lid fan in gearstalling mei N optrede kinne, en dat fetsje ik op as bewiis foar de haadstatus fan de direkte rede. Dat direkte reden fan de kategory N binne, ha ik ek bewiis foar; ik sil sjen litte dat se sels in slachte, nammentlik neutrum, ha. Yn śs analyse wurdt in direkte rede altyd direkt dominearre troch in N-zero, en, as fan oanwźzich is, boppedat dominearre troch in P-zero.

 

Ofhinklik fan jins oannimmingen binne oare struktueren mooglik. It giet my der no benammen om en lit sjen dat direkte reden har yn in tal opsichten hālde en drage as haden dy't maksimale projeksjes mei mooglikerwize hiele sinnen deryn dominearje.

 

4. Arguminten dat direkte reden haden binne fan de kategory N

 

4.1. Gjin ferpleatsing fan maksimale projeksjes śt direkte reden

 

Wy ha earder al sjoen dat der gjin ferpleatsing śt in direkte rede mooglik is. Dat feit falt daalks op syn plak, mei't maksimale projeksjes inkeld mar śt maksimale projeksjes ferpleatst wurde meie, sjoch seksje 1.4. Mei't de direkte rede sels in haad is, is it effektyf ōfsletten fan de syntaktyske prosessen dźr't maksimale projeksjes by belutsen binne. Allyksa is der gjin sprake fan negative polariteit yn in direkte rede dy't lisinsearre wurdt troch in konstituint dźrbūten, sjoch allyksa seksje 1.4. [noat 7]

 

4.2. Direkte rede komt foar as earste lid fan gearstallings

 

As de direkte rede in haad is, dan moat it ek foarkomme kinne as earste lid fan gearstallings. Dat is yndie it gefal, lykas Van der Kleij en Van Koppen (1997) sjen litten haw (oanhelle foarbylden hjir en op oare plakken bytiden justjes oanpast):

 

(49)

(a) een je-weet-wel kater

(b) de ik-vrij-veilig-of-ik-vrij-niet campagne

(c) zo'n niemand-doet-me-wat houding

(d) de ik-zie-jou-wel-maar-jij-ziet-mij-niet zonnebril

(e) een mag-ik-de-auto-lenen blik

(f) dat alle-remmen-los gedrag

 

Direkte reden hālde en drage har fan datoangeande as haden.

 

4.3. Direkte rede kin yn haadposysje fan NP (DP) stean

 

Van der Kleij en Van Koppen (1997) litte ek sjen dat direkte reden yn de haadposysje fan NPs stean kinne, dus foarkomme kinne nei wurdsjes lykas een:

 

(50)

a. Met een welgemeend "ik zal je missen" nam hij afscheid

b. Na een resoluut "omdat je van me houdt" liep hij de kamer uit

c. Ze had geen zin om nog langer naar dat arrogante "dat doe je me niet na" te luisteren

d. Met een verontwaardigd "waar is dat nou weer goed voor" sloeg hij de deur dicht.

 

Mei't de direkte rede yn de haadposysje fan NPs stiet, meie wy mei Van der Kleij en Van Koppen (1997) oannimme dat direkte reden fan de kategory N binne. It slachte fan direkte reden kin ek fźststeld wurde:

 

(51)

a. Een drammerig "mag ik de auto lenen" joeg hem in het harnas

b. Het klaar-voor-de-start weerkaatste op de tribune

 

Se binne neutra, lykas dśdlik is śt it wurdsje het en śt de ōfwźzichheid fan fleksje op it eigenskipswurd “drammerig”. Dźrmei is evidinsje jūn foar it oannimmen fan in leech haad fan de kategory N by de direkte rede.

 

5. Kategory fan fan-sinnen is P

 

5.1. Fan-sinnen komme yn adverbiale funksje foar by it tiidwurd

 

In fan-sin bestiet yn śs analyse śt in sin dy't oan it haad fan adjungearre is en dźr wer in P-zero mei foarmet. Dy P-zero (ofwol Po) dy't de direkte rede dominearret (befettet) kin dźrnei al, sūnder sydtūken, projektearje ta maksimale projeksje: Pmax => Po => Po + No. De fan-sin as gehiel is dan in PP (mar mei it ferskil dat de suster fan Po troch Po en net troch Pmax direkt dominearre wurdt). PPs kinne yn adferbiale funksje foarkomme. Itselde jildt foar fan-sinnen:

 

(52) Mar ja troch dy persoan waard ik wer belle want ach Fryslān is ek sa lyts ju fan moat ik it no dwaan of net.

(53) Hy prate fan ik bemuoi my der net mear mei.

(54) Dus hy hie echt sokssawat fan no moat ik dit no dwaan

(55) Auke grommele sahwet fen: "Hy heart hjir to wźzen".

 

De distribśsje fan fan-sinnen is rūchwei itselde as de distribśsje fan PPs. Dat leit yn 'e reden as fan-sinnen sels PPs binne.

 

5.2. Fan-sinnen komme nei N foar

 

Van der Kleij en Van Koppen (1997) litte sjen dat fan-sinnen nei N foarkomme:

 

(56)

a. Een houding van "niemand doet me wat"

b. Zo'n zonnebril van "ik zie jou wel maar jij ziet mij niet"

c. Dat gedrag van "ik gooi alle remmen los"

d. Met een loopje van "kijk mij eens even stoer voorbijkomen"

e. Een motivatie van "het moet nu eenmaal dus doe ik het maar" is niet voldoende voor deze baan

f. Zo'n air van "ik ben de beste, ik ga jullie wel eens vertellen hoe het zit, jullie moeten naar me luisteren", dat irriteert me mateloos.

 

Fan-sinnen hālde en drage har fan datoangeande krekt as oare PP's, dy't ommers ek nei N foarkomme moatte. Fan-sinnen kinne likemin as oare PPs prenominaal foarkomme:

 

(57)

a. *       Een [[van "niemand doet me wat"] houding]

b.         Een [houding [van "niemand doet me wat]]"

 

(58)

a. *       Een [[over voetbal] gesprek]

b.         Een ]gesprek ]over voetbal]]

 

Dźrmei liket de PP-status fan fan-sinnen frijwat wis te wźzen. Dat de testen yn seksje 3.2 mislearren skriuwe wy ta oan de aparte posysje fan de suster fan de preposysje fan: dy suster wurdt net direkt dominearre troch de maksimale projeksje fan P lykas by gewoane preposysjes, mar it sit oan it haad P adjungearre en foarmet dźrmei wer in P-zero. Yn śs analyse wurdt in direkte rede altyd direkt dominearre troch in N-zero, en, as fan oanwźzich is, ek dominearre troch in P-zero.

 

6. Beslśt

 

Van der Kleij en Van Koppen (1997) dogge har śtstel benammen om it foarkommen fan sinnen yn gearstallings te ferantwurdzjen. Ik ha derop wiisd dat direkte reden yn it algemien as haden sjoen wurde moatte. Dźrśt folget dat syntaktyske prosessen dy't op maksimale projeksjes definearre binne de grins tusken in direkte rede en dźrbūten net oer meie. It is fierder wichtich om jin te realisearjen dat in direkte rede net samar in kategory śt de sinsyntaksis is: it is earder in kategory śt de 'petearsyntaksis'. Ommers, in direkte rede is net needsaaklik ien sin, mar kin in rychje sinnen wźze. Yn de testen hjir jūn ha wy direkte reden fan ien sin brūkt, mar men kin gauris in hiel ferhaal 'yn in haadposysje' ophingje. Besjoch dit foarbyld mar ris:

 

(59) Een motivatie van "het moet nu eenmaal, ik heb geld nodig, ik doe het maar, anders zit ik maar wat thuis, al mijn vrienden hebben ook werk" is niet voldoende voor deze baan

(60) Ze zeiden van "je bent nog jong, er is genoeg ander werk, wees niet zo futloos"

 

By de oergong nei in direkte rede, hāldt de gewoane sinsyntaksis efkes op. De direkte rede wurdt as in haad behannele, en is dźrmei ūntagonklik foar syntaktyske prosessen lykas foaroppleatsing, negative polariteit, it foarmjen fan R-pronomina en al sa. As haad kin de direkte rede him oppenearje yn it earste lid fan in gearstalling. As haad kin in direkte rede ek yn in haadposysje foarkomme, nammentlik yn de haadposysje fan in NP. De direkte rede hāldt en draacht him dan as in neutrum. It net-transparante karakter dan de direkte rede yn de syntaksis is troch śs relatearre oan it optreden fan de direkte rede yn 'e haadposysje fan NP troch te postulearjen dat de direkte rede troch in N-zero dominearre wurdt.

 

Noaten

 

1 Fakploech Taalkunde, Fryske Akademy, KNAW, Doelestr. 8, 8911 DX Ljouwert, The Netherlands, e-mail: ehoekstra@fa.knaw.nl. Foar kommentaar op dit artikel woe ik tanksizze Siebren Dyk en Willem Visser. Op in oar en earder artikel oer itselde ūnderwerp krige ik kommentaar fan Siebren Dyk, Jelske Dijkstra, Jarich Hoekstra, Sytske de Jong, Liefke Reitsma, Tryntsje van der Wal – Gorter, Willem Visser, in anonime lźzer en de oanwźzigen op de temamiddei fan it Taalkundich Wurkferbān fan 9 oktober 2004 te Ljouwert. 

 

2. It neikommende sintype is ek noch mooglik by direkte rede:

(i) "De man", sei Ed, "mei it griene hier sil dy geweken nimme"

M. de Vries (2006) besprekt dit sintype en beargumintearret dat de fraze "sei Ed" him hāldt en draacht as in saneamde parenthetical, in elemint dat būten de reguliere sinstruktuer stiet.

 

3. Ik brūk hjir Hollānske sinnen mei't de wjergader fan it Hollānske negatyf-polźre item ook maar iets yn it Frysk eins net bestiet, lykas de nuveraardigens fan de neikommende sin dśdlik makket:

(i) ?? Gjinien hat ek mar eat / ek mar wat sjoen

Yn de taaldatabank binne amper foarbylden fan dit type te finen.

 

4. It Korpus Sprutsen Frysk is noch yn wurding, en sil yn 2007 fia Ynternet iepenbier makke wurde. Foar ūndersyksdoelen binne de transkripsjes en byhearrige lūdsbestannen no al op de Fryske Akademy te rieplachtsjen.

 

5. De konstruksje mei 'van' wurdt ek synjalearre yn Verkuyl (1976), Coppen (1994), Hengeveld (1994), Luif (1990), Van den Toorn (1997), mar net yn Jansen (1981) en J. de Vries (2001), wurken dy't ommers beide oer sprektaal geane. Yn de ANS is ek neat oer de konstruksje te finen. Yn de tiid fan Jansen (1981) hie de konstruksje faaks noch net sa de guit nommen. Van Alphen (2006) wiist derop dat in protte van-oanhellingen negavistysk binne fan ynhāld, bygelyks kleierich of kritikerich.

 

6. Yndirekte reden nei fan wol ik lykwols yn de kontekst fan in oar artikel yngeander behannelje.

 

7. Ik ha śtsteld dat de suster fan P mei P wer in P foarmet. Yn hoe fier as haad-ferpleatsing śt dizze struktuer troch de teory śtsletten is, hinget mei ōf fan de ynfolling fan jins teory fan haadferpleatsing. Algemien wurdt al oannommen dat haden inkeld śt kompleminten ferpleatst wurde meie. De opasiteit fan PPs en NPs dy't direkte redes befetsje soe derop wize kinne dat dy kategoryen de status fan adjunkten ha, en net fan kompleminten. It trochrekkenjen fan de konsekwinsjes foar de teory fan haadferpleatsing falt būten it bestek fan dit artikel.

 

 

Bibliografie

 

Alphen, I. van (2006) Ik had zoiets van 'doei'. Interactioneel sociolinguļstische aspecten van van-citaties. In T. Koole, J. Nortier en B. Tahitu (red.) Artikelen van de Vijfde sociolinguļstische conferentie. Eburon, Delft, 29-42.

 

Coppen, P.A. (1994). Zoiets als van Victor Borge. Linguļstisch Miniatuurtje X. Neder-L 9404.01. <http://www.neder-l.nl/archieven/miniatuurtjes/940401.html>

 

Foolen, A.P. (2001, July 26). Marking voices in discourse. Quotation markers in English and other languages. Talk, Santa Barbara, 7th International cognitive linguistics conference. Radboud Universiteit Nijmegen, net publisearre ms.

 

Foolen, A.P. (2006) Het performatieve VAN opnieuw beschouwd. In T. Koole, J. Nortier en B. Tahitu (red.) Artikelen van de Vijfde sociolinguļstische conferentie. Eburon, Delft, 163-174.

 

Haeseryn, W., K. Romijn, G. Geerts, J. de Rooij en M.C. van den Toorn (1997). Algemene Nederlandse Spraakkunst. Groningen: Nijhoff.

 

Hengeveld, K. (1994). Ik heb zoiets van: 'ze bekijken het maar'. In: F.G. van Werkgem (red.) Dubbel Nederlands. 23 Opstellen voor Simon C. Dik. Amsterdam: IFOTT.

 

Hoekstra, E. (2005). Syntaktyske skaaimerken fan sprutsen taal śt it Korpus Sprutsen Frysk. It Beaken 67, 1-16.

 

Hoekstra, E. (2006) Van als markeerder van zinnen in de directe en indirecte rede in het Fries en Nederlands. Net publisearre ms. Fryske Akademy, Leeuwarden.

 

Hoekstra, J. (1990). Hy sei fan net. Taalsnipels 144. Friesch Dagblad 28-04-1990.

 

Jansen, F. (1981). Syntaktische konstrukties in gesproken taal. Amsterdam: Huis aan de Drie Grachten.

 

Kleij, S. van der, en M. van Koppen (1997) Over je-weet-wel-katers en vrij-veilig-acties. De CP in NP-constructies. Eindopdracht A-werkgroep, docent A. Bennis. Rijksuniversiteit Leiden.

 

Luif, J. (1990). Zijn zinnen in de directe rede bijzinnen? In: J.B. den Besten, A.M. Duinhoven en J.P.A. Stroop (red.), Vragende wijs. Vragen over tekst, taal en taalgeschiedenis. Amsterdam: Rodopi, 114-121.

 

Meer, G. van der (1988). 'Reported speech and the position of the finite verb (some facts from West Frisian)'. Leuvense bijdragen 77, 301-324.

 

Mulken, M. van (1999). Sloppy citaten in gesprekken. In: E. Huls en B. Weltens (red.), Artikelen van de Derde Sociolinguļstische Conferentie. Delft: Eburon, 325-332.

 

Tagliamonte, S. en R. Hudson (1999). BE LIKE at al. beyond America: The quotative system in British and Canadian youth. Journal of Sociolinguistics 3, 147-172.

 

Toorn, M.C. van den (1997). Nieuwnederlands (1920 tot nu). In: M.C. van den Toorn, W.J.J. Pijnenburg, J.A. van Leuvensteijn en J.M. van der Horst (red.), Geschiedenis van de Nederlandse taal. Amsterdam: Amsterdam University Press, 479-562.

 

Vecht, D. (2003). De van-citatie in de Nederlandse spreektaal. Een linguļstisch en sociolinguļstisch onderzoek. ATW, UvA: scriptie.

 

Verkuyl, H. (1976). Het performatieve van. Spektator 6, 481-483.

 

Vries, J. de (2001). Onze Nederlandse spreektaal. SDU Den Haag: Uitgevers.

 

Vries, M. de (2006) Reported direct speech in Dutch. Ms, University of Groningen.

 

Vries, W. de (1910-1911, 1911-1912). Dysmelie. Opmerkingen over syntaxis. (Verhandeling behorende bij het programma van het gymnasium der gemeente Groningen voor het jaar 1910-1911) (Idem, 1911-1912). Groningen: B. Jacobs.